حق رهایی از فقر

اعلامیه جهانی حقوق بشر و میثاق بین المللی حقوق اقتصادی و اجتماعی و فرهنگی و همچنین میثاق بین المللی حقوق مدنی و سیاسی در مقدمه خود با اشاره به «رهایی از نیاز» تصدیق می‌کنند که فقر موضوعی حقوق بشری است (مارگوت ای سالومون، مسؤولیت جهانی برای حقوق بشر، ترجمه دکتر فریده شایگان) در کنفرانس جهانی وین در مورد حقوق بشر، جامعه بین الملل اذعان نمود که «وجود فقر شدید و گسترده، مانع بهره‌مندی کامل و مؤثر از حقوق بشر می‌گردد» (Vienna Declaration and programme of action of the world conference on human rights, art. 14.)

تلاش‌ها در این راستا از دهه پنجاه آغاز که با سه سند فوق، که «منشور بین المللی حقوق» را تشکیل می‌دهد قرار بود مبنای آزادی، عدالت و صلح جهانی را بعد از جنگ جهانی دوم رقم زند (میتوسی، آر. کریون، حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی، ترجمه دکتر محمد حبیبی مجنده ص۲۵) در اظهارات صریح کمیته حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی، فقر نشان‌دهنده ( نقض گسترده و سازمان‌یافته) اعلامیه جهانی حقوق بشر و دو میثاق بین المللی و همچنین کنوانسیون محو تمام اشکال تبعیض علیه زنان و کنوانسیون حقوق کودک و سایر اسناد حقوق بین المللی حقوق بشر است. (ESER, ELC. 12. 2001/ 10 Para 4)

ممکن است بپذیریم که حقوق بشر نوعی حق طبیعی است (چنان‌که مفاد اعلامیه جهانی می‌رساند) فقط آن را می‌رساند که باید این حق‌ها از طبیعت نه از عرف یا قانون استنتاج شود و به کمک عقل قابل کشف است (ریموند وکس، فلسفه حقوق، ترجمه دکتر باقر انصاری، ص۹) در فلسفه رواقیون این چنین است که آنان باور داشتند که غایت همه اعمال، زندگی در تطابق با طبیعت است (پاتریک میون، فلسفه حقوق بشر ترجمه مهدی یوسفی و رضا علیمیرزایی، ص۱۱۳)

 یا تحت هر عنوانی از قبیل مفاهیم و مقوله‌های معقول بودن عملی، خودگردانی اخلاقی، نیازهای بشری،کرامت انسانی، برابری، احترام برابر یا توسعه انسانی همگی با تنظیم راه‌حلی برای رشته‌ای از مسائل اخلاقی و سیاسی موافقت کرده بودند (متیوسی آر کریون، همان، ص۳۷) خلاصه تمام نظرات در کرامت انسانی نهفته است که اعلامیه و میثاقین مورد توجه قرار داده‌اند. لذا شخصی که در شرایط و محروم از وسایل کافی معاش قرار دارد، از توهینی عمیق به احساس کرامت و ارزش ذاتی خود در عذاب است.

از دیدگاه حقوق نرم ماده ۲۵ اعلامیه جهانی، و از لحاظ حقوق لازم الاجراء ماده ۱۱ میثاق حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی این حق را، حق بنیادین می‌شمرد. همچنین اعلامیه هزاره در سال دو هزار (Millenium development Goals (MDGs)) یکی از اهدافی که در ظرف ۱۵ سال آینده‌بایستی بدان نائل گشت را رفع فقر اعلام نموده است. همچنین پذیرش اصول راهنمایی ملل متحد (Guiding Principals) در مورد فقر شدید و حقوق بشر (GP) توسط شورای حقوق بشر در سپتامبر ۲۰۱۲ و مجمع عمومی ملل متحد در دسامبر ۲۰۱۲ نشانگر اهمیت این مسأله جهانی است.

تعریف فقر و بررسی جنبه‌های گوناگون آن که نه فقط با فقدان درآمد (یک دلار در روز) بلکه با محرومیت‌های کیفی از قبیل قابلیت‌های اساسی برای زندگی با کرامت را شامل می‌شود به عبارت دیگر این تعریف جلوه‌های گسترده‌تری مانند گرسنگی، فقر تحصیلی، تبعیض، محرومیت‌های اجتماعی و اسیب پذیری می‌گردد. و در بند هشتم با اقتباس از اثر تأثیرگذار آمارتیاسن، اقتصاددان برنده جایزه نوبل فقر را به عنوان وضعیت انسانی که مشخصه آن محرومیت مداوم از منابع، قابلیت‌ها، انتخاب‌ها، امنیت، و قدرت لازم برای بهره‌مند شدن از سطح زندگی کافی و سایر حقوق مدنی، فرهنگی، اقتصادی، سیاسی و اجتماعی می‌داند. (ESER, statement on poverty Para 1 , 8) (آمارتیاسین، توسعه یعنی آزادی، ترجمه محمد سعیدی نوری نایینی، ص۱۸۸).

تبیین این موضوع و مساعدت همکاری بین دولت‌ها و سازمان‌های بین المللی موجب تقویت و استحکام حقوق بشر می‌گردد.

اعلامیه جهانی حقوق بشر و میثاق بین المللی حقوق اقتصادی و اجتماعی و فرهنگی و همچنین میثاق بین المللی حقوق مدنی و سیاسی در مقدمه خود با اشاره به «رهایی از نیاز» تصدیق می‌کنند که فقر موضوعی حقوق بشری است (مارگوت ای سالومون، مسؤولیت جهانی برای حقوق بشر، ترجمه دکتر فریده شایگان) در کنفرانس جهانی وین در مورد حقوق بشر، جامعه بین الملل اذعان نمود که «وجود فقر شدید و گسترده، مانع بهره‌مندی کامل و مؤثر از حقوق بشر می‌گردد» (Vienna Declaration and programme of action of the world conference on human rights, art. 14.)

تلاش‌ها در این راستا از دهه پنجاه آغاز که با سه سند فوق، که «منشور بین المللی حقوق» را تشکیل می‌دهد قرار بود مبنای آزادی، عدالت و صلح جهانی را بعد از جنگ جهانی دوم رقم زند (میتوسی، آر. کریون، حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی، ترجمه دکتر محمد حبیبی مجنده ص۲۵) در اظهارات صریح کمیته حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی، فقر نشان‌دهنده ( نقض گسترده و سازمان‌یافته) اعلامیه جهانی حقوق بشر و دو میثاق بین المللی و همچنین کنوانسیون محو تمام اشکال تبعیض علیه زنان و کنوانسیون حقوق کودک و سایر اسناد حقوق بین المللی حقوق بشر است. (ESER, ELC. 12. 2001/ 10 Para 4)

ممکن است بپذیریم که حقوق بشر نوعی حق طبیعی است (چنان‌که مفاد اعلامیه جهانی می‌رساند) فقط آن را می‌رساند که باید این حق‌ها از طبیعت نه از عرف یا قانون استنتاج شود و به کمک عقل قابل کشف است (ریموند وکس، فلسفه حقوق، ترجمه دکتر باقر انصاری، ص۹) در فلسفه رواقیون این چنین است که آنان باور داشتند که غایت همه اعمال، زندگی در تطابق با طبیعت است (پاتریک میون، فلسفه حقوق بشر ترجمه مهدی یوسفی و رضا علیمیرزایی، ص۱۱۳)

 یا تحت هر عنوانی از قبیل مفاهیم و مقوله‌های معقول بودن عملی، خودگردانی اخلاقی، نیازهای بشری،کرامت انسانی، برابری، احترام برابر یا توسعه انسانی همگی با تنظیم راه‌حلی برای رشته‌ای از مسائل اخلاقی و سیاسی موافقت کرده بودند (متیوسی آر کریون، همان، ص۳۷) خلاصه تمام نظرات در کرامت انسانی نهفته است که اعلامیه و میثاقین مورد توجه قرار داده‌اند. لذا شخصی که در شرایط و محروم از وسایل کافی معاش قرار دارد، از توهینی عمیق به احساس کرامت و ارزش ذاتی خود در عذاب است.

از دیدگاه حقوق نرم ماده ۲۵ اعلامیه جهانی، و از لحاظ حقوق لازم الاجراء ماده ۱۱ میثاق حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی این حق را، حق بنیادین می‌شمرد. همچنین اعلامیه هزاره در سال دو هزار (Millenium development Goals (MDGs)) یکی از اهدافی که در ظرف ۱۵ سال آینده‌بایستی بدان نائل گشت را رفع فقر اعلام نموده است. همچنین پذیرش اصول راهنمایی ملل متحد (Guiding Principals) در مورد فقر شدید و حقوق بشر (GP) توسط شورای حقوق بشر در سپتامبر ۲۰۱۲ و مجمع عمومی ملل متحد در دسامبر ۲۰۱۲ نشانگر اهمیت این مسأله جهانی است.

تعریف فقر و بررسی جنبه‌های گوناگون آن که نه فقط با فقدان درآمد (یک دلار در روز) بلکه با محرومیت‌های کیفی از قبیل قابلیت‌های اساسی برای زندگی با کرامت را شامل می‌شود به عبارت دیگر این تعریف جلوه‌های گسترده‌تری مانند گرسنگی، فقر تحصیلی، تبعیض، محرومیت‌های اجتماعی و اسیب پذیری می‌گردد. و در بند هشتم با اقتباس از اثر تأثیرگذار آمارتیاسن، اقتصاددان برنده جایزه نوبل فقر را به عنوان وضعیت انسانی که مشخصه آن محرومیت مداوم از منابع، قابلیت‌ها، انتخاب‌ها، امنیت، و قدرت لازم برای بهره‌مند شدن از سطح زندگی کافی و سایر حقوق مدنی، فرهنگی، اقتصادی، سیاسی و اجتماعی می‌داند. (ESER, statement on poverty Para 1 , 8) (آمارتیاسین، توسعه یعنی آزادی، ترجمه محمد سعیدی نوری نایینی، ص۱۸۸).

تبیین این موضوع و مساعدت همکاری بین دولت‌ها و سازمان‌های بین المللی موجب تقویت و استحکام حقوق بشر می‌گردد.